Τι είναι η σπερμιδίνη;

Η σπερμιδίνη είναι ένα μικρό μόριο πολυαμίνης που βρίσκεται σε κάθε ζωντανό κύτταρο, σε φυτά, μύκητες και βακτήρια, όπως και στους ανθρώπους. Ο οργανισμός την παράγει από το αμινοξύ ορνιθίνη, την προσλαμβάνει από την τροφή και λαμβάνει ένα μέρος από τα βακτήρια του εντέρου. Στην εργαστηριακή έρευνα είναι γνωστή κυρίως για τη σχέση της με την αυτοφαγία, τον τρόπο με τον οποίο τα κύτταρα διασπούν και ανακυκλώνουν φθαρμένα στοιχεία.

• Η σπερμιδίνη είναι μία από τις τρεις κύριες πολυαμίνες στα ανθρώπινα κύτταρα, μαζί με την πουτρεσκίνη και τη σπερμίνη.
• Το φύτρο σιταριού, η σόγια, τα μανιτάρια, τα ώριμα τυριά και τα όσπρια είναι από τις πλουσιότερες τροφές που έχουν μετρηθεί.
• Έχει έναν ρόλο που δεν έχει κανένα άλλο μόριο: παρέχει μέρος της υπουσίνης, ενός ασυνήθιστου αμινοξέος στην πρωτεΐνη eIF5A.
• Σε ζύμες, σκουλήκια, μύγες και ποντίκια, οι ερευνητές συνέδεσαν τη σπερμιδίνη με την αυτοφαγία και μεγαλύτερη διάρκεια ζωής. Πρόκειται για ευρήματα σε ζώα.
• Στους ανθρώπους, μια μεγάλη μελέτη κοόρτης βρήκε συσχέτιση ανάμεσα στην υψηλότερη διατροφική πρόσληψη και τη χαμηλότερη θνησιμότητα. Η μεγαλύτερη τυχαιοποιημένη δοκιμή μέχρι σήμερα, η SmartAge, δεν βρήκε διαφορά στη μνήμη σε σύγκριση με εικονικό φάρμακο μετά από 12 μήνες.

Η σπερμιδίνη είναι μια πολυαμίνη: μια μικρή αλυσίδα ατόμων άνθρακα που φέρει τρεις αμινομάδες, οι οποίες περιέχουν άζωτο. Ο χημικός της τύπος είναι C7H19N3. Μέσα στα κύτταρα, αυτές οι αμινομάδες φέρουν θετικά φορτία. Αυτό επιτρέπει στη σπερμιδίνη να συνδέεται με αρνητικά φορτισμένα μόρια όπως το DNA, το RNA, οι κυτταρικές μεμβράνες και ορισμένες πρωτεΐνες.

Οι βιολόγοι την κατατάσσουν μαζί με δύο στενούς συγγενείς της, έναν πριν και έναν μετά από αυτήν στην ίδια οδό:

• Πουτρεσκίνη, με δύο αμινομάδες, το σημείο εκκίνησης.
• Σπερμιδίνη, με τρεις, που παράγεται από την πουτρεσκίνη.
• Σπερμίνη, με τέσσερις, που παράγεται από τη σπερμιδίνη.

Οι πολυαμίνες συμμετέχουν στην ανάπτυξη και τη διαίρεση των κυττάρων, στην παραγωγή πρωτεϊνών και στη συσκευασία του DNA. Τα κύτταρα διατηρούν τα επίπεδά τους μέσα σε ένα σχετικά στενό εύρος, εξισορροπώντας την παραγωγή, τη διάσπαση και την πρόσληψη (Pegg, 2016).

Το όνομα έχει μια ασυνήθιστη ιστορία. Το 1678, ο Antonie van Leeuwenhoek περιέγραψε κρυστάλλους στο ανθρώπινο σπέρμα που πολύ αργότερα ταυτοποιήθηκαν ως άλας σπερμίνης, και οι πολυαμίνες πήραν το όνομά τους από αυτή την πηγή. Παρά το όνομα, η σπερμιδίνη υπάρχει ουσιαστικά σε όλους τους ανθρώπινους ιστούς και στις περισσότερες τροφές.

Η σπερμιδίνη στον οργανισμό σας έχει τρεις προελεύσεις: τα δικά σας κύτταρα, την τροφή σας και τα βακτήρια του εντέρου σας (Tofalo et al., 2019).

Παράγεται από τα κύτταρά σας. Τα ανθρώπινα κύτταρα συνθέτουν πολυαμίνες σε μια σύντομη αλυσίδα αντιδράσεων. Το ένζυμο αποκαρβοξυλάση της ορνιθίνης (ODC) μετατρέπει το αμινοξύ ορνιθίνη σε πουτρεσκίνη και συνήθως περιγράφεται ως το βήμα που καθορίζει τον ρυθμό. Ένα δεύτερο ένζυμο, η αποκαρβοξυλάση της S-αδενοσυλομεθειονίνης, προετοιμάζει μια μικρή χημική ομάδα που ονομάζεται αμινοπροπυλομάδα, και η συνθάση της σπερμιδίνης την προσδένει στην πουτρεσκίνη για να σχηματιστεί σπερμιδίνη. Η συνθάση της σπερμίνης προσθέτει μια δεύτερη αμινοπροπυλομάδα για να σχηματιστεί σπερμίνη. Άλλα ένζυμα μπορούν να αντιστρέψουν την αλυσίδα, μετατρέποντας τη σπερμίνη σε σπερμιδίνη και τη σπερμιδίνη σε πουτρεσκίνη.

Παράγεται από τα βακτήρια του εντέρου. Τα βακτήρια του παχέος εντέρου παράγουν πουτρεσκίνη και σπερμιδίνη. Μια ανασκόπηση του 2019 ανέφερε συγκεντρώσεις πολυαμινών στο κόλον 0,5 έως 1 mM σε υγιείς ανθρώπους και σημείωσε ότι οι πολυαμίνες μπορούν να περάσουν από το έντερο στην κυκλοφορία του αίματος (Tofalo et al., 2019). Το πόση μικροβιακή σπερμιδίνη φτάνει στους ιστούς του οργανισμού δεν έχει ποσοτικοποιηθεί επαρκώς.

Οι φυτικές τροφές τείνουν να περιέχουν περισσότερη σπερμιδίνη, ενώ οι ζωικές τροφές τείνουν να περιέχουν σχετικά περισσότερη σπερμίνη. Οι δημοσιευμένες τιμές διαφέρουν πολύ μεταξύ μελετών, ποικιλιών, χωρών και εργαστηριακών μεθόδων, οπότε κάθε αριθμός είναι ενδεικτικός (Muñoz-Esparza et al., 2019). Τροφές που κατατάσσονται ψηλά στις δημοσιευμένες έρευνες είναι:

• Φύτρο σιταριού: σταθερά η πλουσιότερη πηγή που έχει μετρηθεί.
• Σόγια και τρόφιμα σόγιας, όπως το natto και το tempeh.
• Μανιτάρια, όπως τα shiitake.
• Ώριμα τυριά, όπως το ώριμο cheddar. Το φρέσκο τυρί και το γάλα περιέχουν πολύ λίγη, και σε ορισμένα ώριμα τυριά η κύρια πολυαμίνη είναι η πουτρεσκίνη.
• Αρακάς και άλλα όσπρια.
• Δημητριακά ολικής άλεσης, ξηροί καρποί και ορισμένα λαχανικά, όπως το μπρόκολο και το κουνουπίδι, σε πιο μέτριες ποσότητες.

Μετράει και ο τρόπος μαγειρέματος. Μια ισπανική μελέτη βρήκε ότι το βράσιμο και το ψήσιμο στη σχάρα μείωσαν την περιεκτικότητα σε πολυαμίνες έως και 64 τοις εκατό, κυρίως επειδή οι πολυαμίνες περνούσαν στο νερό του μαγειρέματος, ενώ ο φούρνος μικροκυμάτων και το sous-vide προκάλεσαν μικρή απώλεια (Muñoz-Esparza et al., 2021). Οι εκτιμήσεις της συνολικής ημερήσιας πρόσληψης πολυαμινών διαφέρουν πολύ μεταξύ χωρών (Ali et al., 2011). Για μια πληρέστερη λίστα, δείτε ποιες τροφές περιέχουν φυσικά την περισσότερη σπερμιδίνη.

Το μεγαλύτερο μέρος όσων κάνει η σπερμιδίνη απορρέει από το θετικό της φορτίο και τη θέση της στην οδό των πολυαμινών. Τρεις ρόλοι ξεχωρίζουν στην έρευνα.

Σύνδεση με DNA, RNA και μεμβράνες. Οι θετικά φορτισμένες πολυαμίνες συνδέονται με το αρνητικά φορτισμένο DNA και RNA, κάτι που επηρεάζει το πώς συσκευάζεται το DNA και πώς αναδιπλώνεται το RNA. Αλληλεπιδρούν επίσης με μεμβράνες και με ορισμένους διαύλους ιόντων. Αυτές οι λειτουργίες είναι κοινές με τη σπερμίνη και την πουτρεσκίνη (Pegg, 2016).

Η σπερμιδίνη δίνει μέρος της δομής της σε μια πρωτεΐνη που ονομάζεται eIF5A, έναν παράγοντα μετάφρασης που βοηθά τα ριβοσώματα να παράγουν ορισμένες πρωτεΐνες. Δύο ένζυμα, η συνθάση της δεοξυυπουσίνης και η υδροξυλάση της δεοξυυπουσίνης, χρησιμοποιούν σπερμιδίνη για να σχηματίσουν ένα ασυνήθιστο αμινοξύ που ονομάζεται υπουσίνη πάνω στην eIF5A. Αυτή η τροποποίηση, γνωστή ως υπουσινοποίηση, βρίσκεται μόνο στην eIF5A και είναι απαραίτητη για τη δραστηριότητά της (Park, 2006).

Το 2019, ερευνητές που εργάζονταν με ανοσοκύτταρα από ποντίκια και ανθρώπους ανέφεραν ότι η εξαρτώμενη από τη σπερμιδίνη υπουσινοποίηση της eIF5A ήταν απαραίτητη για την παραγωγή της TFEB, μιας πρωτεΐνης που ελέγχει γονίδια της αυτοφαγίας και των λυσοσωμάτων (Zhang et al., 2019).

Η αυτοφαγία, κυριολεκτικά «τρώω τον εαυτό μου», είναι η διαδικασία που χρησιμοποιούν τα κύτταρα για να διασπούν και να ανακυκλώνουν κατεστραμμένες πρωτεΐνες και οργανίδια μέσα στα λυσοσώματα. Η σπερμιδίνη μελετάται κυρίως για τη σχέση της με αυτή τη διαδικασία. Σε μελέτες σε κύτταρα και ζώα, οι ερευνητές έχουν περιγράψει τρεις οδούς (Hofer et al., 2022):

• Αναστολή του ενζύμου EP300, μιας ακετυλοτρανσφεράσης, η οποία μειώνει την ακετυλίωση πρωτεϊνών που συμμετέχουν στην αυτοφαγία (Pietrocola et al., 2015).
• Υπουσινοποίηση της eIF5A, απαραίτητη σε κυτταρικές μελέτες για την παραγωγή των σχετικών με την αυτοφαγία πρωτεϊνών TFEB και ATG3.
• Ενεργοποίηση της TFEB, ενός κεντρικού ρυθμιστή των γονιδίων των λυσοσωμάτων και της αυτοφαγίας.

Μια μελέτη του 2024 ανέφερε ότι η νηστεία αύξησε τα επίπεδα σπερμιδίνης σε αρκετά είδη, μεταξύ των οποίων και ο άνθρωπος, και ότι σε ζύμες, σκουλήκια, μύγες και ποντίκια η απόκριση αυτοφαγίας στη νηστεία εξαρτιόταν από τη σύνθεση σπερμιδίνης και την υπουσινοποίηση της eIF5A (Hofer et al., 2024). Διαβάστε περισσότερα στον οδηγό μας για το τι είναι η αυτοφαγία.

Εργαστηριακές μελέτες και μελέτες σε ζώα. Το 2009, ο Eisenberg και οι συνεργάτες του ανέφεραν ότι η προσθήκη σπερμιδίνης παρέτεινε τη διάρκεια ζωής ζυμών, μυγών των φρούτων και νηματωδών σκουληκιών και μείωσε τον κυτταρικό θάνατο σε καλλιεργημένα ανθρώπινα ανοσοκύτταρα. Στις ζύμες, η σπερμιδίνη ανέστειλε τις ακετυλοτρανσφεράσες ιστονών και αύξησε τη δραστηριότητα γονιδίων της αυτοφαγίας, και η επίδραση στη διάρκεια ζωής απαιτούσε αυτοφαγία (Eisenberg et al., 2009).

Το 2016, η ίδια ομάδα ανέφερε ότι η σπερμιδίνη από το στόμα παρέτεινε τη διάρκεια ζωής σε ποντίκια, ακόμη και όταν ξεκινούσε σε μεγάλη ηλικία, και ότι τα ηλικιωμένα ποντίκια που την έλαβαν εμφάνισαν διαφορές στη δομή και τη λειτουργία της καρδιάς, μαζί με υψηλότερους δείκτες αυτοφαγίας στον καρδιακό ιστό. Αυτά τα καρδιακά ευρήματα απουσίαζαν σε ποντίκια χωρίς το γονίδιο αυτοφαγίας Atg5 στα κύτταρα του καρδιακού μυός (Eisenberg et al., 2016).

Πρόκειται για αποτελέσματα σε εργαστηριακά μοντέλα. Περιγράφουν τη βιολογία σε αυτούς τους οργανισμούς και δεν δείχνουν τι συμβαίνει όταν ένας άνθρωπος τρώει ή λαμβάνει περισσότερη σπερμιδίνη (Madeo et al., 2018).

Η μελέτη Bruneck παρακολουθεί έναν πληθυσμό στο Νότιο Τιρόλο της Ιταλίας. Μια ανάλυση που δημοσιεύθηκε το 2018 περιέλαβε 829 συμμετέχοντες ηλικίας 45 έως 84 ετών, με αξιολόγηση της διατροφής μέσω επαναλαμβανόμενων ερωτηματολογίων τροφίμων μεταξύ 1995 και 2010 και παρακολούθηση έως το 2015. Όσοι είχαν υψηλότερη εκτιμώμενη πρόσληψη σπερμιδίνης είχαν χαμηλότερη θνησιμότητα από κάθε αιτία κατά την περίοδο παρακολούθησης (Kiechl et al., 2018).

Πρόκειται για συσχέτιση, όχι απόδειξη αιτιότητας. Η πρόσληψη σπερμιδίνης συμβαδίζει με τα δημητριακά ολικής άλεσης, τα όσπρια, τα λαχανικά και άλλα χαρακτηριστικά της διατροφής και του τρόπου ζωής. Οι εκτιμήσεις από ερωτηματολόγια είναι ανακριβείς και άλλοι παράγοντες μπορεί να εξηγούν τη σχέση. Η μελέτη διατύπωσε μια υπόθεση. Δεν την έλεγξε.

Η SmartAge είναι η μεγαλύτερη και μακροχρονιότερη δημοσιευμένη τυχαιοποιημένη ελεγχόμενη δοκιμή συμπληρωματικής χορήγησης σπερμιδίνης μέχρι σήμερα (Schwarz et al., 2022, JAMA Network Open).

• Ποιοι: 100 ηλικιωμένοι ενήλικες στη Γερμανία, μέσης ηλικίας περίπου 69 ετών, με υποκειμενική γνωστική έκπτωση.
• Τι: ένα εκχύλισμα φύτρου σιταριού πλούσιο σε σπερμιδίνη που παρείχε 0,9 mg σπερμιδίνης την ημέρα, ή εικονικό φάρμακο.
• Πόσο καιρό: 12 μήνες.
• Κύρια έκβαση: η επίδοση της μνήμης, μετρημένη ως μνημονική διάκριση.
• Αποτέλεσμα: καμία διαφορά μεταξύ των ομάδων σπερμιδίνης και εικονικού φαρμάκου. Οι δευτερεύουσες εκβάσεις δεν έδειξαν ουσιαστικές επιδράσεις στην κύρια ανάλυση. Οι ανεπιθύμητες ενέργειες ήταν παρόμοιες και στις δύο ομάδες.

Οι συγγραφείς σημείωσαν ότι θα μπορούσαν να εξεταστούν μεγαλύτερες ποσότητες σε μελλοντικές δοκιμές. Στην ποσότητα που εξετάστηκε, το αποτέλεσμα ήταν μηδενικό.

Μια μικρή διασταυρούμενη δοκιμή του 2023 χορήγησε σε 12 υγιείς ενήλικες 15 mg σπερμιδίνης την ημέρα για πέντε ημέρες. Η σπερμιδίνη στο πλάσμα δεν αυξήθηκε σε σύγκριση με το εικονικό φάρμακο, ενώ η σπερμίνη στο πλάσμα αυξήθηκε. Οι συγγραφείς υπέθεσαν ότι η σπερμιδίνη που λαμβάνεται από το στόμα μπορεί να μετατρέπεται σε σπερμίνη πριν φτάσει στην κυκλοφορία του αίματος (Senekowitsch et al., 2023).

Τι λείπει. Καμία τυχαιοποιημένη δοκιμή δεν έχει δείξει ότι η συμπληρωματική χορήγηση σπερμιδίνης αλλάζει μια σκληρή κλινική έκβαση σε ανθρώπους. Τα περισσότερα δεδομένα σε ανθρώπους είναι δεδομένα παρατήρησης ή προέρχονται από μικρές, σύντομες μελέτες που μέτρησαν βιοδείκτες. Αυτό περιγράφει τα τρέχοντα δεδομένα και δεν αποτελεί πρόβλεψη για μελλοντικές μελέτες.

Η σπερμιδίνη φτάνει στους ανθρώπους με τρεις τρόπους, και η έρευνα πίσω από τον καθένα είναι διαφορετική.

Η σπερμιδίνη και το NAD+ είναι άσχετα μεταξύ τους μόρια που συχνά εμφανίζονται δίπλα δίπλα στην έρευνα για το πώς γερνούν τα κύτταρα. Το NAD+ είναι ένα συνένζυμο στο κέντρο του ενεργειακού μεταβολισμού και πρώτη ύλη για τις σιρτουΐνες και τα PARPs. Η σπερμιδίνη είναι μια πολυαμίνη που μελετάται κυρίως για τη σύνδεσή της με την αυτοφαγία.

Οι ερευνητικές τους πορείες διασταυρώνονται στην ακετυλίωση των πρωτεϊνών. Η σιρτουΐνη SIRT1 αφαιρεί ακετυλομάδες από τις πρωτεΐνες και χρειάζεται NAD+ για να το κάνει. Η σπερμιδίνη έχει μελετηθεί για την αναστολή του EP300, ενός ενζύμου που τις προσθέτει. Σε κυτταρικές μελέτες που συνέκριναν τη σπερμιδίνη με τη ρεσβερατρόλη, μια ένωση που ενεργοποιεί τη SIRT1, οι ερευνητές περιέγραψαν διαφορετικές οδούς που συγκλίνουν στο ίδιο σύνολο ακετυλιωμένων πρωτεϊνών (Morselli et al., 2011). Πρόκειται για εργαστηριακά ευρήματα που δεν λένε τίποτα για τον συνδυασμό των δύο σε ανθρώπους.

Δείτε πώς εντάσσονται και τα δύο στην ευρύτερη εικόνα στη σελίδα μας για την κυτταρική υγεία.

Η σπερμιδίνη είναι συνηθισμένο συστατικό της τροφής, αλλά ένα συμπλήρωμα ή ένα ενέσιμο σκεύασμα είναι διαφορετική υπόθεση. Χρήσιμα σημεία να θέσετε σε έναν γιατρό:

• Το ιατρικό σας ιστορικό. Οι πολυαμίνες συμμετέχουν στην ανάπτυξη και τη διαίρεση των κυττάρων, και οι ερευνητές έχουν συζητήσει τον ρόλο τους στη βιολογία του καρκίνου. Αναφέρετε οποιοδήποτε ιστορικό καρκίνου και τυχόν τρέχουσες παθήσεις.
• Τα φάρμακα και τα συμπληρώματα που ήδη λαμβάνετε.
• Εγκυμοσύνη και θηλασμός. Δεν υπάρχουν δεδομένα για αυτές τις ομάδες.
• Αλλεργία στο σιτάρι ή κοιλιοκάκη, αν εξετάζετε ένα εκχύλισμα φύτρου σιταριού.
• Η οδός χορήγησης. Η ένεση κάτω από το δέρμα περιλαμβάνει τεχνική, υγιεινή και πιθανές δερματικές αντιδράσεις στο σημείο της ένεσης, κάτι που δεν ισχύει για τις τροφές και τα προϊόντα από το στόμα.
• Η δόση, η οποία είναι απόφαση του γιατρού σας και όχι ενός ιστότοπου.

Για περισσότερα σχετικά με την καθημερινή χρήση, διαβάστε είναι ασφαλές να λαμβάνετε σπερμιδίνη κάθε μέρα; και τον οδηγό μας για τη χρήση του Longevity Pen.

• Πολυαμίνη: ένα μικρό μόριο με δύο ή περισσότερες αμινομάδες. Η πουτρεσκίνη, η σπερμιδίνη και η σπερμίνη είναι οι κυριότερες στα ανθρώπινα κύτταρα.
• Αυτοφαγία: η διαδικασία που χρησιμοποιούν τα κύτταρα για να διασπούν και να ανακυκλώνουν τα δικά τους συστατικά μέσα στα λυσοσώματα.
• Λυσόσωμα: ένα διαμέρισμα του κυττάρου γεμάτο ένζυμα που διασπούν πρωτεΐνες, λίπη και άλλα μόρια.
• eIF5A: ένας παράγοντας μετάφρασης που βοηθά τα ριβοσώματα να παράγουν ορισμένες πρωτεΐνες.
• Υπουσινοποίηση: η εξαρτώμενη από τη σπερμιδίνη αλλαγή που μετατρέπει ένα αμινοξύ της eIF5A σε υπουσίνη.
• Ακετυλίωση: η προσθήκη μιας ακετυλομάδας σε μια πρωτεΐνη, η οποία μπορεί να αλλάξει τη συμπεριφορά της πρωτεΐνης.
• Μελέτη παρατήρησης: έρευνα που παρακολουθεί ανθρώπους χωρίς να τους αναθέτει θεραπεία. Μπορεί να δείξει συσχετίσεις, όχι αιτία και αποτέλεσμα.
• Τυχαιοποιημένη ελεγχόμενη δοκιμή: έρευνα στην οποία οι συμμετέχοντες κατανέμονται τυχαία σε μια θεραπεία ή σε μια σύγκριση, όπως ένα εικονικό φάρμακο.

Το Longevity Pen παράγει το S-Core 200, μια προγεμισμένη φύσιγγα με 200 mg σπερμιδίνης για υποδόρια χρήση με το Longevity Pen. Το Κιτ εκκίνησης σπερμιδίνης συνδυάζει την πένα, μια φύσιγγα S-Core 200 και μια θήκη ταξιδιού. Το Κιτ εκκίνησης Longevity Protocol περιλαμβάνει φύσιγγες τόσο για σπερμιδίνη όσο και για NAD+.

Ο γιατρός σας καθορίζει τη δόση. Τα πιστοποιητικά ανάλυσης δημοσιεύονται στη σελίδα μας με τις εργαστηριακές αναλύσεις. Για τον χειρισμό, τη φύλαξη και την τεχνική της ένεσης, δείτε πώς να χρησιμοποιήσετε το Longevity Pen.

1. Pegg AE. Journal of Biological Chemistry, 2016;291(29):14904-14912.
2. Tofalo R, Cocchi S, Suzzi G. Frontiers in Nutrition, 2019;6:16.
3. Muñoz-Esparza NC, et al. Frontiers in Nutrition, 2019;6:108.
4. Muñoz-Esparza NC, et al. Foods, 2021.
5. Ali MA, Poortvliet E, Strömberg R, Yngve A. Food & Nutrition Research, 2011;55:5572.
6. Park MH. Journal of Biochemistry, 2006;139(2):161-169.
7. Zhang H, et al. Molecular Cell, 2019;76(1):110-125.
8. Hofer SJ, et al. Nature Aging, 2022;2:1112-1129.
9. Pietrocola F, et al. Cell Death & Differentiation, 2015;22:509-516.
10. Hofer SJ, et al. Nature Cell Biology, 2024;26:1571-1584.
11. Eisenberg T, et al. Nature Cell Biology, 2009;11:1305-1314.
12. Eisenberg T, et al. Nature Medicine, 2016;22:1428-1438.
13. Madeo F, Eisenberg T, Pietrocola F, Kroemer G. Science, 2018;359:eaan2788.
14. Kiechl S, et al. American Journal of Clinical Nutrition, 2018;108(2):371-380.
15. Schwarz C, et al. JAMA Network Open, 2022;5(5):e2213875.
16. Senekowitsch S, et al. Nutrients, 2023;15(8):1852.
17. Morselli E, et al. Journal of Cell Biology, 2011;192(4):615-629.